Psikolojide Popüler Tercih Riski

2023’lü yıllarda popüler olmaya başlayan yapay zekâ; tanıdık ismiyle ChatGBT, zamanla yaşamın içinde öyle bir rol üstlendi ki arkadaş, sırdaş hatta psikolog olarak kullanır hale geldi. Travmalarından arınmak, mutlu olmak isteyen kişiler arasında popüler olan yöntemlerden bir diğeri de EMDR. Uzm. Psikolog Funda Tekelioğlu, sorunları çözmek için yapay zekâ ya da popüler metotların kişiye hazır olmadan uygulanmasının psikolojiye zarar verebileceği uyarısında bulundu.

—

 Zor yaşam koşulları kişileri sorunların çözümünde farklı arayışlar içine itti. Kimi için ChatGBT psikolog görevini üstlenirken, kimileri de popüler teknikleri psikologdan talep ederek, bir nevi terapist rolünü üstlendi. Uzm. Psikolog Funda Tekelioğlu popüler tercihler konusunda uyarıda bulundu: Her danışana onun özelinde tedavi yöntemi uygulanır. Aksi risklidir.

ChatGBT ile terapi yapılmaz

2023 yılıyla birlikte popülerliği artan, yaşamın bir parçasına haline gelen ChatGBT şimdiler de psikolog görevini bile üstlendi. Zorluk ve ümitsizlik içindeki insanlar için ChatGBT’nın adeta psikolog olarak kullanıldığını belirten Uzm. Psikolog Funda Tekelioğlu, şunları söyledi:

“Kişi için ChatGBT’nin psikolog olarak algılanması çok risklidir. Bilindiği üzere ChatGBT’ye ne verilirse o bilgiyle geri döner. Oysa psikolog karşısındaki kişinin duygularını anlamaya çalışır, söylemleri süzgeçten geçirerek hareket eder. Kişinin içindeki aydınlık parçayı ona göstermek için duygu gerekir. Duygunun altındaki temel duyguyu anlamaya çalışır. Yapay zekâ ise o karanlık dünyayı daha da karanlık hale getirebilecek malzemeleri kişinin kendisine geri verebilir. Kişi de ‘haklıymışım’ der. Kaynakları iyice aşağıya indirebilir. İşleri daha karmaşık hala sokabilir. Bu tablodaki kişiler gün geçtikçe çoğalıyor. Bu yanlış davranışın sonunda iki seansla çözüme kavuşma olanağı, 5-6 seansla çözülüyor.

ChatGBT’nın insan hayatını, yaşamını, psikolojisini bilimsel, zihinsel nasıl etkilediği yönünde ciddi araştırmalar yapılması gerekiyor.”

Popüler olması herkese uygulanabilir anlamına gelmez

Terapi sürecinde uygulanan tekniklere uzman tarafından karar verilebileceğinin altını çizen Tekelioğlu, sözlerine şöyle devam etti;

“Bazı kişiler telefonla arayıp ‘EMDR tekniği uyguluyor musunuz?’ diye soruyor. Danışanın ’EMDR istiyorum’ talebinin uygulanabilmesi için hazır olması gerekir. Travmaya maruz kalmış kişilerde -eğer kendilerini ifade edebiliyor, karşılıklı bağ kurulmuşsa, duygusal dengeyi sağlanabildiyse- öncelikli uygulanabilir. EMDR danışan hızına göre kullanılır. Temelinde göz hareketleri ile sistematik duyarsızlaştırma yatar. Güven odaklı ilerlenen yöntem, her danışan için geçerli değildir. Eğer bunlar olmazsa danışan zarar görebilir. Uzman karar vermelidir. Gerekmeyen ya da duygusal dünyası hazır olmayan danışanlara, çok popüler olduğu için uygulanmamalıdır. Ayrıca tedavi için ‘şu sayıda seans gerekir’ demek de çok yanlıştır. Bazen 3 bazen de 15-20 seans olabilir. Başka terapi yöntemleri kullanmak zorunda kalınabilir. Örneğin; sadece uçak fobisi ile çalışıldığında, derindeki oraya giden yol bulanamazsa kişi başka bir fobi yaşar.

Kaynağı bulmak, alanı toparlamak gerekir…

EMDR ile uçak sorunu halledilebilir ama kaynağı bulmak, o alanı toparlamak gerekir. ‘Hikâyeyi yeniden yazmak, Anları siliyoruz’ diye bir şey yok. Olumsuz bir şey yaşandığında deneyim olarak hatırlanabilir. Anıyı olumsuz etkileyeni EMDR ile albüme kaldırmak, anımsandığında iç sızlasa da üzülmemek amaçlanır. Cepte taşınan fotoğrafı kabul ederek, tamamlayarak, vedalaşmak gibi. Kişi kendi yapamaz bu sistemi. Travma; kişinin yaşadıklarından kurtulamama halidir. Kemikteki kırılma gibi. Kişiden kişiye değişir. Kişinin neye karşı nasıl canın yandığını, onu nasıl anlamlandırdığını, başa çıkma kaynaklarını nasıl kullandığını, farkındalığını, duygularını dengelemesini gözlemledikten sonra karar verilir. Örneğin; Yas ile baş edememe hali. Hayatın birdenbire değişmesi, duygusal kayıp, kronik hastalığa maruz kalmak, organ kaybı, iş kaybı, tecavüzler-taciz olayları…

İnsan ‘Temel Başa Sistemi’nde 6 kaynakla dünyaya gelir.

*İnanç,

*Duygu,

*Sosyallik,

*Hayal gücü-yaratıcılık,

*Bilgi edinme ihtiyacı,

*Fiziksel aktivite

Memleketin sadece kader değildir…

Yaşanan topraklar kader olsa bile beraberinde kaynakları da güçlendirme etkisi vardır. Zor koşullarla başa çıkmak için kaynaklar da güçlüdür. Farkında olunmaz.

Bunlar tüm insanlar için geçerlidir. Hangi durumda hangi kaynakların kullanılarak başa çıkılacağı içinde doğulan hikâyeye göre kombine edilir. Fakat bu kaynakların şöyle bir özelliği vardır. Ancak zorluk ya da engelle karşılaşıldığında kaynaklar devreye girer. Aile, yetiştirilme tarzı, eğitim-öğretim ile de çok bağlantılıdır. Kişi ayağı taşa değmeden yetişmişse en ufak bir engelle karşılaştığında düşer ve kalkamaz. Ama eğer kaynaklar güçlendirilmişse düşer ve kalkar. Türk toplumu düşmeyi ve kalkmayı bilen bir toplum. Kökenlerimiz zaten bu donanıma sahip, genetik olarak zaten geçen kaynaklar bir de beraberinde içinde yaşadığımız aile de bu konuda beslenmiş, desteklenmişsek o zaman kişi güçlü kaynaklara sahip oluyor. Bu kaynaklarla birlikte olaylarla bir şekilde başa çıkmaya çalışır.

Türk halkı zor süreçlerden geçmiştir ve her seferinde vicdanı yanına katarak, ‘rağmen’ baş etmek zorunda olduğumuzu biliyoruz. Vicdan ve rağmen kaynakları ile kendisini korumaya çalışır. Vicdan olduğunda her şeye rağmen insan ayakta ve hayatta kalmaya çalışır.