Çocuklarda Yalan Söyleme

Çocukların yalan söylemeleri,  normal gelişimin  bir parçasıdır. Uzmanlar, yalanın kişinin varlığını kanıtlama   ve kendisini ailesinden farklı bir birey olarak kabul ettirme sürecinde geliştiğini vurgular.

Psk. Dilek Ateş

Özel Kültür Lisesi

Psikolojik Danışmanı ve Rehber Öğretmeni

Yalan söyleme, olmayan bir olay duygu ve düşüncenin gerçekmiş gibi  anlatılması veya var olan bir durumun  gizlenmesi ya da saklanması şeklinde açıklanabilir.

Yaşlara göre yalan söyleme davranışı değişir mi?

Genellikle 3-7 yaş  arasında oyunlarla ortaya çıkan “doğru şeyleri söylememe” yalan olarak adlandırılmamalıdır. Küçük çocuğun kelime bilgisi ve sözel ifade yeteneğinin yeterince gelişmemiş olması, soyut somut ayrımını yapamaması, yalan olarak algılanabilir. Ancak bu yaştaki çocuklarda gerçek ile gerçek olmayan, hayal ile hayal olmayan iç içe geçmiştir.

Çocuk gerçekle, gerçek olmayan ayırt etmesinden sonra yalan halen devam ediyorsa, temelinde psikolojik etkenlerin olduğu söylenebilir. Çocuğun çevresiyle ilişkileri gergin ve olumsuzdur. Ana babalar çocuklarının eğitiminde onları gerektiği gibi sosyalleştirmeyi başaramamışlardır. Bu tür çocuklar da kendini kontrol edememe ve aşırı bencillik gözlenir. Başkalarının hak ve çıkarlarına kendisinin ki gibi değer vermesini öğrenememiştir. Çocuk olanı olduğu gibi değil de, büyüklerinin istediği şekilde göstermek için yalana başvurur.

Çocuklar neden yalan söyler?

Hikayeler uydurarak ilgi toplamak için; Bazı çocukların hayal güçleri çok geniştir. Gerçekte amaçları yalan söylemek olamasa bile hikayelerini süsler ve abartırlar. Anlattıklarının anne-babasının ilgisini çektiğini fark ettiklerinde ise, yalana doğru yönelmeye başlayabilirler. Çocuğunuza gerçekle, inandığı şeyler(fantezi)arasındaki farkı anlatmanız gerekir. Hayal gücü geniş olan çocukların bunu anlaması biraz zaman alır. Beş altı hatta yedi yaşına kadar sürebilir.

Cezadan kurtulmak için: İnsanların her yaşta kendini korumak amacıyla yalan söyledikleri görülmektedir. Anne babalar çocuklarına “………………….yapmandan çok yalan söylemen beni üzüyor” deseler de, çocuklar anne-babalarının söylediklerine pek güvenmezler. Bu nedenle öncelikle istenmeyen davranışın sonucunda verdiğiniz cezaları gözden geçirmeniz gerekmektedir. Bu cezalar ağırsa çocuğun yalan söylemesi kaçınılmazdır.

Övünmek için: Çocuklar arkadaşlarını veya diğer insanları etkilemek, sosyal statü kazanmak için övünmek gerektiğine inanırlar ve yalan söyler. Örneğin; ünlü birilerini tanıdıklarını alamadıkları bir objeyi almış gibi gösterdikleri olabilir. Çocuğun böyle bir eğilimi varsa benlik algısını yükseltmesine yardımcı olmak ve onun iyi özel ve kendine özgü olduğunu göstermesinin yollarını aramak gereklidir.

Utanmamak için: Yaşları büyüdükçe ,özellikle arkadaşlarının önünde utanmamak için yalan söyleyebilir. Onun sosyal becerilerini, yapabildiklerini ön plana çıkararak, kimsenin hatasız olmadığını ve kusursuz olunamayacağını göstermek gerekir.

Bilgi saklamak için: Çocuklar arkadaşının ya da kardeşinin yaptığı hatalı bir davranışı otoriteden saklamak için yalan söyleyebilir.

Sadakat için: Yaşıtları arasında grup dışı kalmamak adına yalana başvurabilirler. Örn: Bir arkadaşının başı dertteyken bunu gizleyebilir. Okulda bunu gündeme getirmeyebilir.

Güç Kazanmak için: Eğer çocuğunuz başkalarından çıkar sağlamak ve güç kazanmak için yalan söylüyorsa çocuğunuzu tanıyan diğer yetişkinlerden de bilgi alın. Çocuğunuzun böyle davranmasını pekiştirip pekiştirmediğinizi kontrol edin.

Bazı sosyal olaylardan kaçmak için: Evde anne babasının beyaz yalanlarına şahit olan çocuklar (Örn: Telefonda konuşmak istemediği birine yok dedirtmek gibi.) bu tür yalanlara başvurabilir.

Aile tutumları ve yakın çevre yalanı teşvik edebilir mi?

Aile çocukların ilk sosyalleştikleri ve natürel davrandıkları bir yer olduğu için “yalan” konusunda ebeveyn tutumları çok önemlidir. Çocuğa nasıl yaklaşıldığı, iletişimleri ve ebeveyn ile çocuk arasındaki ilişki çok önemlidir.

Hiçbir aile çocuğunun yalan söylemesini istememesine rağmen  yalan söylemesinin nedeni aileden kaynaklanan olabilir. Burada aile yapısına bakmak önemlidir. Gerekli aile eğitimi almış, mutlu huzurlu ve sağlıklı bir aile ortamında yetişen çocuklarda yalan söyleme daha az gözlenmektedir.

Çocuğun yalan söylemesi her zaman aileden kaynaklanmaz. Arkadaşları ve çevresinin de önemli rolü vardır. Arkadaşının yalan söylediğini gören çocuk “o da yalan söylüyor, benimde söylememde sakınca yok” diye düşünür. O arkadaşına benzemeyi ister ve zamanla onun gibi davranmaya başlar. Bu konuda anne ve baba çocuğun hareketlerini izleyerek bir gözlem yapmalıdır.

Anne Babaya Öneriler:

• Çocukların yalan söylemesini engellemek için ilk önce çocuğunuza iyi bir örnek olmalısınız. Her zaman sizi örnek aldığını unutmamalısınız. Çocuğun dürüst biri olmasını istiyorsanız bunu davranışlarınızla gösterin. Çocukla konuşarak yaptıklarının onun gelecekte mutlu olması için yapıldığını anlatılmalıdır.
• Yalan söylemesine hiçbir zaman tolerans gösterilmeyeceğini açıkça belirtilmelidir. Aksi halde sonuçlarına katlanması gerektiğini açıklayın. Ne gibi sonuçlarla karşılaşabileceğini örneklerle anlatın (karşılıklı güvenin yok olacağı, ilişkinin bozulacağı, saygının azalacağı, yalan söyleyenin küçüleceği, yalan söylenenin incineceği gibi) Cezasını çektikten sonra olumlu davranmaya devam edin.

• Yalan söylemeye uygun durumlarda çocuk doğru söylemeye teşvik edilmeli ve ödüllendirilmelidir.

• Çocuğunuzun neden yalan söylediğini anlamaya çalışın; bazen şartları öğrendiğinizde bakış açınız değişebilecektir.

• Fazla baskıcı davranmayın ve koyduğunuz kurallarla çocuğun yaşamını fazla sınırlamayın.

• Çocuğunuzun arkadaş grubunu tanımalısınız. Çünkü çocuk yalan söylemeyi arkadaş çevresinden öğrenmiş olabilir. Eğer öyle bir durum var ise yapılacak en doğru hareket çocuğunuzu bu ortamdan uzaklaştırmaktır. Daha sonra da çocuğunuza bunun nedenleri anlatmak doğru olur.

• Çocuğu yetişkinler araç olarak kullanmamalıdır. Örn; anne yada babanın çocuğa yalan söyletmesi. Annenin “bu yaptığımızı baban duymasın” demesi gibi.

• Yalanın engellenme biçimi çocukta kaygı yaratabilir. Aşırı kızgınlık, çocuğun yalanını engellemek açısından olumsuz bir davranıştır. Bu yolla oluşturulan suçluluk duygusu çocuğu yalana alıştırır.
• Genelde yalan bir hata olarak görülür ve suçluluk duygusu itirafla son bulur. Çocuğun itirafına yardımcı olunmalıdır.

Unutmayalım ki;

Çocuklar anne-babalarını izleyerek, taklit ederek yaşamı öğreniyorlar. Bu yüzden anne babaların iyi birer model olmaları ve çocuklarına verdikleri sözleri tutmaları gerekir. Çocuğa doğru söylemenin önemini belirtirken bunu davranışlarınızla da göstermelisiniz.Parents need to model appropriate behaviors (eg, keeping promises, sharing, cooperating, helping, taking care of their belongings and being responsible).

Sağlıkla ve mutlulukla kalın…..